W Parku Żeromek, tuż przy brzegu Jezioraka, stoi żelbetowa rzeźba pisarza w charakterystycznej pozie – z uniesioną ręką, jakby właśnie przemawiał do tłumu. I właśnie o przemówieniu jest tu mowa, bo pomnik upamiętnia konkretne wydarzenie z maja 1920 roku, kiedy Stefan Żeromski przyjechał do Iławy agitować za przyłączeniem Warmii i Powiśla do odrodzonej Polski. Miasto było wówczas niemieckie, plebiscyt miał rozstrzygnąć jego los, a pisarz starał się przekonać mieszkańców do głosowania za Polską.

Nie udało się. Niemcy wygrali plebiscyt, Iława pozostała po ich stronie aż do 1945 roku. Ale pamięć o tym, że ktoś walczył o polskość tych ziem, przetrwała i znalazła swój wyraz właśnie w tym pomniku.

Historia pomnika i jego twórcy

Rzeźbę odsłonięto 23 października 1966 roku, w czasie wielkich obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. To była podwójna uroczystość – równocześnie pobliskie liceum otrzymało imię Stefana Żeromskiego. Inicjatorem budowy pomnika był Stanisław Hertel, ówczesny dyrektor szkoły, który chciał w ten sposób upamiętnić związki pisarza z miastem.

Głównym twórcą był Eugeniusz Kalmus, iławski rzeźbiarz. Za małą architekturę odpowiadała Irena Nowicka, część ażurową wykonywał Bolesław Marschall. Ciekawostka: modelem do rzeźby był jeden z mieszkańców Iławy. Jego syn, Zbigniew Liss, wspominał po latach, jak jako jedenastoletni chłopak wraz z rodzeństwem „trochę zepsuł” pierwowzór rzeźby podczas psikusów, co niespecjalnie ucieszyło artystę.

Pod pomnikiem Stefana Żeromskiego znajduje się kapsuła czasu z lat 60. XX wieku zawierająca miejskie gazety i inne pamiątki związane z Iławą. Prawdopodobnie jest tam też kapsuła lub miejsce po niemieckim pomniku z 1924 roku, gdzie symbolicznie złożono wyposażenie żołnierzy z I wojny światowej.

Co znajduje się w miejscu pomnika

Pomnik to nie tylko sama rzeźba pisarza. Obok znajdują się dwie tablice, również wykonane z żelbetu. Całość stoi w miejscu, które ma swoją mroczniejszą historię – wcześniej był tu niemiecki pomnik z 1924 roku poświęcony pamięci ofiar I wojny światowej. W 1948 roku został zdemontowany i wrzucony do jeziora.

Park Żeromek to niewielki skwer tuż przy nadbrzeżu Jezioraka, najdłuższego jeziora w Polsce. Lokalizacja nie jest przypadkowa – to miejsce widokowe, z którego rozciąga się perspektywa na wodę. Wieczorem świecą tu latarnie, tworząc klimatyczny punkt na mapie miasta.

Pomnik w życiu miasta

Od czasu odsłonięcia rzeźba wpisała się na stałe w krajobraz Iławy. Szczególnie upodobali sobie to miejsce maturzyści – to jeden z tych punktów, gdzie tradycyjnie spotykają się absolwenci miejscowego liceum noszącego imię Żeromskiego.

Przy pomniku odbywają się też miejskie uroczystości. W 2020 roku, podczas obchodów setnej rocznicy plebiscytu na Warmii i Mazurach, przedstawiciele władz miasta i gminy złożyli tu kwiaty. Była delegacja ze sztandarem Zespołu Szkół im. Stefana Żeromskiego, harcerze i Młodzieżowa Orkiestra Dęta.

Kontekst historyczny – plebiscyt i wizyta Żeromskiego

Żeby zrozumieć znaczenie tego pomnika, warto cofnąć się do maja 1920 roku. Po odzyskaniu niepodległości Polska starała się odzyskać ziemie, które przez dziesięciolecia były pod zaborem pruskim. Na Warmii, Mazurach i Powiślu miał odbyć się plebiscyt – mieszkańcy mieli zdecydować, czy chcą należeć do Polski czy Niemiec.

Żeromski przyjechał do Iławy jako część polskiej kampanii agitacyjnej. Uczestniczył w wiecach, przekonywał ludzi do głosowania za Polską. Starania nie przyniosły wtedy rezultatu – Niemcy prowadzili intensywną propagandę i robili wszystko, żeby nie oddać tych ziem. Iława pozostała niemiecka aż do końca II wojny światowej.

Zaangażowanie Żeromskiego w sprawę plebiscytu miało swoje konsekwencje – w 1924 roku odrzucono jego kandydaturę do Nagrody Nobla. Po publikacji powieści „Wiatr od morza” zarzucono mu germanofobię.

Chociaż starania Żeromskiego nie przyniosły w 1920 roku rezultatu i Niemcy wygrali plebiscyt, iławianie po wojnie postanowili upamiętnić fakt, że ktoś walczył o polskość ich ziemi.

Dla kogo to miejsce

Pomnik nie jest typową atrakcją turystyczną w rozumieniu miejsca, gdzie spędza się godziny. To raczej punkt na trasie spaceru wzdłuż Jezioraka – można się tu zatrzymać na chwilę, przeczytać tablice, zrobić zdjęcie z widokiem na jezioro.

Zainteresuje przede wszystkim miłośników historii i literatury, zwłaszcza tych, którzy śledzą miejsca związane z polskimi pisarzami. Dla osób planujących dłuższy pobyt w Iławie to dobry punkt orientacyjny – Park Żeromek leży niedaleko ulicy Sienkiewicza, w centrum nadwodnej części miasta.

Rodziny z dziećmi mogą to połączyć ze spacerem nad jeziorem. Sam park to niewielki skwer, ale okolica sprzyja dłuższym przechadzkom – nadbrzeże Jezioraka to jeden z ładniejszych fragmentów Iławy, idealny na wieczorny spacer przy zachodzie słońca.

Informacje praktyczne – jak dotrzeć i co warto wiedzieć

Pomnik znajduje się w Parku Żeromek przy nabrzeżu Jezioraka, niedaleko ulicy Sienkiewicza. To centrum miasta, więc łatwo tu dotrzeć pieszo z większości punktów Iławy. Jeśli ktoś przyjeżdża samochodem, warto zostawić auto na jednym z parkingów w centrum i przejść się nad jezioro.

Jako pomnik w przestrzeni publicznej jest dostępny bezpłatnie o każdej porze dnia i nocy. Wieczorem, gdy zapalają się latarnie nad jeziorem, miejsce nabiera szczególnego klimatu.

Na zwiedzanie samego pomnika wystarczy kilkanaście minut – tyle zajmuje obejrzenie rzeźby i przeczytanie tablic. Warto jednak zaplanować więcej czasu na spacer wzdłuż brzegu Jezioraka, które jest najdłuższym jeziorem w Polsce i stanowi główną atrakcję Iławy.

Jeśli ktoś planuje dłuższy pobyt w mieście, warto sprawdzić program Iławskiego Centrum Kultury – czasem odbywają się tu wydarzenia związane z postacią Żeromskiego, jak choćby projekcje przedwojennych ekranizacji jego utworów.

• Lokalizacja: Park Żeromek, przy nabrzeżu Jezioraka, niedaleko ul. Sienkiewicza
• Cena: bezpłatnie (przestrzeń publiczna)
• Godziny: dostępny całodobowo
• Czas zwiedzania: 15-30 minut (sam pomnik), dłużej w połączeniu ze spacerem nad jeziorem
• Dojazd: pieszo z centrum Iławy, parking w pobliżu